Truyện tranh “Lục Vân Tiên” hồi hương sau trăm năm trên đất Pháp

(Thethaovanhoa.vn) – Ra đời cuối thế kỷ 19, bộ “truyện tranh” Lục Vân Tiên đã có hơn 100 năm bị lãng quên tại một thư viện trên đất Pháp, trước khi được giới thiệu tại nơi khai sinh ra nó, vào năm 2016 này.

Chuyến thăm Pháp năm
2011, GS Phan Huy Lê (Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử Việt Nam) tiếp xúc
với tác phẩm này tại Viện Pháp, Paris. Ông kể: “Giữa kho sách bạt ngàn,
giám đốc thư viện đã chuẩn bị sẵn những tác phẩm liên quan tới Việt Nam
để giới thiệu. Khi thấy Lục Vân Tiên, tôi giật mình vì không tưởng tượng nổi lại có ấn phẩm độc đáo như vậy…”.

GS Phan Huy Lê (đeo kính) phát hiện bản thảo tranh màu Lục Vân Tiên ngày 30/11/2011. Ảnh do Viện Hàn lâm Pháp cung cấp

Ấn phẩm “độc nhất vô nhị”

Độc
đáo, bởi bộ sách trên thuộc dạng bản thảo, nghĩa là không có phiên bản
thứ hai. Phần nào, đó cũng là lý do khiến giới nghiên cứu VN và Pháp gần
như chưa có thông tin rộng rãi về tác phẩm, trước khi nó được giới
thiệu với GS Lê. “Nhiều người nói rằng tôi có công phát hiện bộ sách.
Nhưng sự thực, đó là cơ duyên đến từ sự nhiệt tình của các bạn người
Pháp” – ông nói.

Các trang trong của sách “Lục Vân Tiên cổ tích truyện”

Những
dữ liệu liên quan tới bộ sách nhanh chóng được tìm hiểu. Đó là tác phẩm
được đại úy pháo binh Eugene Gibert người Pháp tặng cho Viện Viễn Đông
Bác Cổ Pháp vào năm 1899.

Trước đó, Gibert đã có thời gian làm việc tại Huế từ 1895 đến 1897. Hào hứng với truyện thơ Lục Vân Tiên, viên sĩ quan này đã cho chép tay lại truyện thơ bằng tiếng Pháp, với bản dịch năm 1893 của học giả Abel des Michels.

Công
phu hơn, bên cạnh mỗi trang tiếng Pháp là một trang tiếng Nôm, kèm theo
phần tranh minh họa được Gibert “đặt hàng” từ một họa sĩ có tên Lê Đức
Trạch (hiện chưa tìm rõ được thân thế).

Dày hơn 300 trang, bộ Lục Vân Tiên
chép tay này có tới 139 tờ tranh minh họa đa màu sắc. Mỗi tờ tranh lại
có nhiều bức tranh nhỏ,(tổng số lên tới gần 1.200 bức)  trong đó một bức
được đặt phía trên để tạo điểm nhấn, còn các bức khác được đặt bên lề,
“bọc”lấy phần chữ Nôm. Tất cả tranh đều bám sát nội dung truyện, đều
mang đậm phong cách dân gian, với nét vẽ vô cùng sinh động.

“Những
bức vẽ này vừa mang phong cách tranh Đông Hồ, vừa cho thấy ảnh hưởng
của dòng tranh làng Sình lẫn mỹ thuật cung đình Huế. Nghĩa là rất đa
dạng, độc đáo”- GS Lê nói. Cũng theo ông, đây là lần đầu tiên trong lịch
sử, một bộ truyện Nôm Việt Nam được vẽ minh họa toàn bộ các trang bằng
tranh màu. Các tư liệu để lại cho thấy: Gibert cũng đã có ý tưởng thực
hiện một “ấn phẩm”tương tự với Truyện Kiều, nhưng phải quay lại Pháp nên không kịp.


Trang bìa của “Lục Vân Tiên cổ tích truyện”

Dấu mốc kết nối văn hóa Pháp – Việt

Theo
đề nghị của GS Lê, từ “bản thảo” đặc biệt này, Viện Viễn Đông Bác Cổ đã
lên kế hoạch xuất bản tác phẩm và giới thiệu tại Việt Nam. 5 năm qua,
các học giả Pháp đã khá công phu để tổ chức nghiên cứu, hiệu đính và chủ
giải – trước khi chính thức xuất bản bộ sách dưới cái tên Lục Vân Tiên cổ tích truyện.

Ấn
bản do NXB Văn hóa Văn nghệ TP.HCM phát hành vào tháng 5 vừa qua, bộ
sách được in làm 2 tập với đầy đủ tranh minh họa (có bổ sung thêm bản
dịch tiếng Anh và bản bằng chữ quốc ngữ).

Trong buổi tọa đàm tại Hà Nội tối 1/6, một câu hỏi được đặt ra: tại sao Eugene Gibert lại hứng thú với Lục Vân Tiên,
thay vì Truyện Kiều? Và câu trả lời được đưa ra từ PGS Olivier Tessier,
Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp: không phải chỉ riêng Gibert, rất nhiều học
giả Pháp cũng đã quan tâm tới truyện thơ này.

Bằng chứng là
vào giai đoạn cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, tác phẩm đã được nhiều lần
dịch ra tiếng Pháp, bởi những dịch giả khác nhau.

“Nam Bộ là mảnh đất đầu tiên người Pháp đặt chân đến VN. Và, họ sớm hiểu rằng, với người dân nơi đây, Lục Vân Tiên
là tác phẩm có sức ảnh hưởng vô cùng lớn trên mọi phương diện của đời
sống, cũng như nếp nghĩ” – PGS Olivier Tessier nói. “Nói cách khác, Lục
Vân Tiên khi ấy cũng là chìa khóa quan trọng để hiểu về văn hóa và con
người Nam Bộ”.

Nhưng, với trường hợp của Eugene Gibert, câu chuyện
không chỉ đến ở sự tò mò. Những ghi chép được nhà nghiên cứu đưa ra cho
thấy ông rất trân trọng và hào hứng với tác phẩm này, khi yêu cầu họa
sĩ Lê Đức Trạch “thể hiện một cách trung thành nhất tất cả các nhân vật
trong truyện, dưới diện mạo được truyền thuyết, thần thánh hóa; tất cả
những động vật, thực vật và đồ vật được đề cập trong truyện, tất cả
những nghi lễ của đời sống cá nhân hay cộng đồng…”.

“Cuốn sách này
đánh dấu sự kết tinh sáng tạo của 4 gương mặt: nhà thơ Nguyễn Đình
Chiểu, họa sĩ Lê Đức Trạch, Gibert và dịch giả Michels. Đó là một sự kết
nối Pháp – Việt đầy thú vị từ hơn 100 năm trước, và lại càng có ý nghĩa
khi bộ sách được xuất bản tại Việt Nam trong thời điểm bây giờ” – GS
Phan Huy Lê khẳng định.

Một số trang trong bộ Lục Vân Tiên được xuất bản tại Việt Nam:

Sơn Tùng
Thể thao & Văn hóa

  • Bản thảo tranh Lục Vân Tiên - phát hiện sau 120 năm

    Bản thảo tranh Lục Vân Tiên – phát hiện sau 120 năm

    Được phát hiện tình cờ sau 120 năm “phủ bụi”
    trong một thư viện ở Paris, bản thảo tranh màu Lục Vân Tiên đang được
    giới thiệu (bản chụp lại một số trang) tại triển lãm “Tranh dân gian
    Việt Nam”

Similar Posts